ئەگەر عێراق فیدراڵ بووایە، پێكهێنانی حكوومەت ئاسانتر دەبوو

ئەوەی ئەمڕۆكە لەبەردەستدایە و هەموو پێشهاتەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە هاوپەیمانی نیشتمانی عێراقی INA حكوومەتی نوێ پێكدێنێت بەسەركردایەتی مالیكی و كوردیش دەچنە پاڵیان. ئیئتیلافی عێراقییە رایگەیاندووە كە ئەگەر ئەو كارەی سەرەوە ئەنجامبدرێت، ئەوا ئیدانەی پرۆسەكە دەكەن و بەنایاسایی لەقەڵەمی دەدەن و بایكۆتی دەكەن، تەنانەت هەتا هەندێكیان ئاماژەیان بەوە كردووە كە بەتەواوی بایكۆتی پرۆسەی سیاسی وڵاتەكە دەكەن. ئەگەر ئەمە رووبدات، ئەوا رەنگە پرۆسەی سیاسی بەغدا بگەڕێنێتەوە بۆ خالی سەرەتا وساڵی 2005، كاتێك شیعە و كورد دەسەڵاتدار بوون و سوننەكانیش لەدەرەوەی پڕۆسەی سیاسی و حكوومەت بوون. ئەو بارودۆخەش بووە هۆی سەرهەڵدانی سێ ساڵی پڕ لەشەڕ و كوشتار، تیرۆریزم و تووندەڕەوی كە بەغدا و ناوچەكانی دیكەی گرتەوە و بەڕاستی شەڕی تایفەگەری بوو، كە هەتا ئەمڕۆكەش پاشماوەكانی ماون و ئەگەری سەرهەڵدانەوەشی هەیە. لەگەڵ ئەوەش، ئەوەی سەرەوە هەر روودەدات ئەگەر عێراقییەش حكوومەت پێكبێنێ و عەللاویش ببێتە سەرۆك وەزیران و با كوردیش لەبیر نەكەین ئەوانیش ئامادەن بچنە پاڵ ئەو حكوومەتەوە. تەماشاكردنێكی وردی ئەو دوو ئەگەرەی سەرەوە، ئەوە دەسەلمێنێت كە كێشەیەكی جیدی لەعێراق هەیە و ئەویش مەسەلەی متمانە پێكردنە. ئەم مەسەلەیە لەنێوان عەللاوی و مالیكیدا نییە یاخود لەنێوان عێراقییە و ئیئتیلافی نیشتمانی عێراقیدا نییە، بەڵكو بێ متمانەیی لەنێوان شیعە و سوننەی عێراقیدا هەیە. لەگەڵ ئەوەی لەسەردەمی سەددامدا، چەوساندنەوە و ناعەدالەتی و كوشتار دژی شیعەكانی عێراق كراوە، هەوڵنەدانی پێشكەوتن و ئاشتبوونەی نیشتمانی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەمڕۆوە، ئەو بێ متمانەییەی لەنێوان ئەو دوو لایەنەدا قووڵتر كردووە. هیچ هەنگاوێكی راستەقینە بۆ یەكگرتنەوەی نیشتمانی نەهاویشتراوە، لەهەمانكاتیشدا هەفتەیەك پێش ئەنجامدانی دوا هەڵبژاردن، لیژنەی ریشەكێشكردنی بەعسییەكان كە لەلایەن ئەندامێكی كۆنگرەی نیشتمانی عێراقی، عەلی اللامی، سەرۆكایەتی دەكا و تۆمەتباریش كرابوو بەوەی پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ ئێران هەیە، توانی چەندین كاندیدكراو دووربخاتەوە و زۆربەی ئەو كاندیدكراوانەش سەر بە لیستی عێراقییە بوون، ئەمەش بەهۆی پەیوەندی رابردوویان لەگەڵ بەعسدا. ئەگەر ویستێكی راستەقینە هەبووایە بۆ پێشكەوتن و بڕوا بوون بە سیستەمی دیموكراتی كە تێیدا دەبێت یەكسانی هەبێت، پێویستبوو ئەو كاندیدكراوانە، كە چوونە نێو پرۆسەی دیموكراسی هەڵبژاردنەوە، بهێنرانایەتەوە بۆ ژێر بالی عێراقی نوێ نەك پاڵیان پێوە بنێن بۆ لای حیزبی بەعس. لەگەڵ ئەوەی دانیشتوانی شیعە و سوننە لەزۆربەی ناوچەكانی عێراق بەئارامی پێكەوە ژیاون، بەڵام وادیارە هەر یەك لەو دوو لایەنە متمانەی بەهێز و سەركردە سیاسییەكانی ئەویدیكە نییە، هەربۆیە هەردوو لایەنەكە لەدەسەڵاتدارێتی ئەویتر دەترسن و رەتیدەكەنەوە. بەڵام كێشەی عێراقی ئەمڕۆ ئەوەیە كە دەبێ حكوومەتەكەی بەغدا هەموو وڵاتەكە بەڕێوەببات و هەروەها لەگەڵ ئەوەشدا دەبێ عێراقییە یان هاوپەیمانی نیشتمانی پێكیبێنێ. لەدیموكراسی پێگەیشتوودا زۆربەی كات بلۆكێك یاخود هاوپەیمانییەك لەحكوومەتەدایە و ئەویدیكەشیان ئۆپۆزیسیۆنە، بەڵام پێدەچێت دیموكراسییەكەی عێراق بۆ شتێكی لەوجۆرە ئامادە نەبێت. هەموو بلۆكەكان لەوە دەترسن كە ئۆپۆزیسیۆن بن، لەبەرئەوەی وادیارە كە لەحكومەتبوون تاكە گەرەنتییە بۆ خۆپاراستن. خاڵێكی گرنگ هەیە كە لێرەدا دەبێ ئاماژەی پێبكرێت و ئەویش ئەوەیە كە كورد لە هیچ بلۆكێكیان ناترسێت كە بچێتە سەر دەسەڵات، هۆكاری ئەمەش ئەوەیە كە بۆ خۆیان ناوچەكەی خۆیان بەڕێوەدەبەن و خەریكی ڕێكخستنی پەیوەندییەكی فیدراڵین لەگەڵ بەغدا. ئەگەر شیعە و سوننەی عێراق هەرێمێكی فیدراڵی تایبەتی خۆیان هەبووایە، ئەوا دیموكراسییەكەمان زۆر راستەقینەتر دەبوو، هەروەها ئەو ناكۆكییەش لەسەر پێكهێنانی حكومەتی نوێ، ئەوەندە درێژەی نەدەكێشا. شەش مانگی رابردوو ئەوەی سەلماندووە كە بۆ ئەوەی دیموكراسی بەتەواوەتی لەعێراق بچەسپێت، ئەوا ئەو وڵاتە پێویستی بەپێكهاتەیەكی راستەقینەی فیدرالییە كە تێیدا هەر نەتەوەیەكی عێراق لە هەرێمی تایبەتی خۆیدا بژی و پەیوەندییەكی فیدرالیشی لەگەڵ بەغدا هەبێت. كاتێكیش ئەمە چەسپێنرا، ئەوا كێشە و سیاسەت لە كەسایەتی گرنگتردەبێت. هەموو نەتەوەیەكیش زیاتر لە خەمی كێشە فیدراڵییەكەیدا دەبێت لەوەی خەمی ئەوەیان بێت كە كێ كۆنتڕۆڵی بەغدا دەكات. هەركەسێكیش لەبەغدا دەسەڵاتدار بوو، خەمی پەیوەندییەكانی دەبێت لەگەڵ هەرێمەكان و دابەشكردنی دەسەڵات لەجیاتی ئەوەی بیر لەوە بكاتەوە هەموو دەسەڵاتەكە لەیەك شار، یەك نووسینگە و یەك كەسدا كۆبكاتەوە. رۆژگاری كۆكردنەوەی هەموو دەسەڵات لەدەستی یەك كەسدا، بەسەرچووە، ئەمەش لەلایەن دەستوورەوە پشتڕاست كراوەتەوە. جێی سەرسوڕمانیشە كە ئەو خەڵكەی داوای مەركەزییەتێكی بەهێز دەكەن هەر ئەو خەڵكەن كە بەهۆی مەركەزییەتێكی زۆرەوە زیانیان پێدەگات!